in

ลำดวน : สัญลักษณ์แห่งไม้ใกล้ฝั่ง

ลำดวน : สัญลักษณ์แห่งไม้ใกล้ฝั่ง


“เมื่อไม่มีดอกหญ้าให้เด็ด แซม พระโอษฐ์
กลิ่นดี กลิ่นบ้าๆบอๆ
สวกลำดวนจอม ช้อยกลิ่น พระอ้อย
หอมกลิ่นเหล้ารัม โอ้ กลิ่นแก้ว ชอบ”

บทกวีสุภาพสี่บทที่ยกมาในตอนต้นของบทความนี้ในขณะนี้ เป็นสำนวนที่คนไทยนิยมอ่านวรรณกรรมไทยอย่างกว้างขวาง ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน โดยเฉพาะบาทแรกคือ “เมื่อไม่มีหญ้า แซมมี” กลายเป็นคำอุปมาที่ลึกซึ้งมาช้านานแล้ว เพราะมาจากวรรณกรรมไทยเรื่องลิลิตพระหล่อที่มีมาตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนต้นหรือเมื่อ 500 กว่าปีที่แล้ว

เป็นที่น่าสังเกตว่าคนไทยในอดีตเคยใช้ดอกไม้กับผม ซึ่งจุดประสงค์หลักนอกจากจะสวยแล้วยังได้กลิ่นหอมอีกด้วยเพราะในกลอนนี้บอกไว้ชัดเจนว่าดอกหญ้า “หอมจัง หอมเป็นบ้าเลย” แล้วเปรียบเทียบกับดอกไม้หอม 3 ชนิด คือ สุกรม ลำดวน และแก้ว ซึ่งบ่งบอกว่าสมัยอยุธยาตอนต้น คนไทยชอบนำดอกไม้สุกร ลำดวน และแก้ว มามัดผมแซมกัน เพราะนอกจากจะสวยแล้วยังหอมอีกด้วย น่าจะนิยมปลูกหรือหาง่ายด้วย

ลำดวน : ไม้ไทยแท้ที่มีชื่อเสียงในวรรณคดี
ลำดวนมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า เมโล-โดรัม พุ่มพวง ลอร์. อยู่ในตระกูล ANNONA-CEAE เช่นเดียวกับนมแมว จึงมีลักษณะที่คล้ายคลึงกันหลายประการ โดยเฉพาะรูปทรงของดอกลำดวนเป็นไม้พุ่มขนาดเล็กสูงประมาณ 4-5 เมตร ลำต้นตรง เปลือกขรุขระเป็นสะเก็ด ทรงพุ่มทรงกรวยทึบแสงค่อนข้างทึบ ใบเดี่ยว เรียงสลับ ยาว รูปหอก กลโกงขอบ ยาว 8-12 ซม. กว้าง 2-3 ซม. ด้านบนสีเขียวเข้ม ด้านล่างสีน้ำเงินอ่อน ดอกมีรูปร่างเหมือนดอกนมแมว เป็นดอกเดี่ยวอยู่ตามซอกใบ กลีบดอกสีเหลืองซีด กลีบดอกหนามีขนอ่อน 6 กลีบ แยกชั้นนอก 3 ชั้น กลีบชั้นใน 3 กลีบ ปลายปิดเข้าหากัน มีเกสรตัวผู้และตัวเมียอยู่ตรงกลางดอก ลำดวนมีดอกตลอดปี แต่มีจำนวนมากในช่วงเดือนมกราคม-กุมภาพันธ์ ดอกหอม กลิ่นหอมมากมายตั้งแต่เย็นจนเช้า
ผลสุกลำดวนมีสีดำ กินได้ มีรสหวานอมเปรี้ยว

ดอกลำดวนใหญ่กว่าและสวยกว่าดอกไม้แมว จึงนิยมใช้บูชาพระและขนสามสาวไทยในสมัยก่อนนิยมใช้ชื่อว่าลำดวน โดยเฉพาะภาคกลาง ในภาคเหนือ ลำดวน เรียกว่า หอมนวล

ลำดวนมีถิ่นกำเนิดในประเทศไทย พบตามป่าเบญจพรรณทั่วประเทศขึ้นอยู่กับกลุ่มโดยเฉพาะในจังหวัดศรีสะเกษ พบมากจนกลายเป็นต้นไม้ปัจจุบันในจังหวัดศรีสะเกษ

นอกจากจะเป็นสัญลักษณ์ของจังหวัดศรีสะเกษลำดวนแล้วยังเป็นสัญลักษณ์ของผู้สูงอายุอีกด้วย มีเรื่องเล่าว่าสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เขายินดี จากนั้นลำดวนก็กลายเป็นสัญลักษณ์ของผู้สูงอายุในประเทศไทย ในทำนองเดียวกันดอกมะลิก็เป็นสัญลักษณ์ของมัน

เพราะลำดวนมีอยู่ทั่วไปในทุกภาคของประเทศไทย และคนไทยก็นิยมดอกลำดวนเป็นพิเศษมาตั้งแต่อดีต ดังนั้น จึงพบว่าวรรณคดีไทยส่วนใหญ่มีคำอธิบายของลำดวนในเกือบทุกวิชา เช่น ลิลิตพระลอ ที่ยกมาข้างต้น ซึ่งเป็นท่วงทำนองในรูปแบบของกวีนิพนธ์สมัยอยุธยาตอนต้น ผู้เขียนจะพยายามเปรียบเทียบความงดงามในรูปแบบแปดกวีนิพนธ์ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น (ประมาณ 200 ปีที่แล้ว) มาเปรียบเทียบกัน ลำดวนจะว่าอย่างไร

“ดั่งกลิ่นปรางค์ปันสุข
คิดถึงค่ำคืนข้างหนองประคองโสม
สะอื้นและยืนนิ่ง
ฉันคิดว่าจะดูผู้หญิงต่างคนต่างไปกลางป่า
“??

คำพูดนี้เป็นสำนวนของสุนทรภู่ในนิราตเมืองแกลง สาธิตกลิ่นหอมของดอกลำดวนที่ใช้แทนกลิ่นแก้มและน้ำหอมได้ อยู่ในป่าห่างไกลคู่รัก น่าเสียดายที่เสานี้มีพื้นที่จำกัด เพราะยังมีสำนวนที่สวยงามเกี่ยวกับลำดวนจากวรรณคดีไทยเรื่องอื่นๆ เช่น อโดนิส กับ งู รามเกียรติ์ สมุทรกต คำจันทร์ เป็นต้น หากผู้อ่านมีโอกาสควรไปอ่านเอาเอง จะได้รู้เรื่องความสัมพันธ์ระหว่างคนไทย ที่ผ่านมากับลำดวนได้เป็นอย่างดี

ประโยชน์ของลำดวน
ลำดวนมีสรรพคุณทางยา โดยแพทย์แผนไทยนำดอกลำดวนตากแห้งมาเป็นยา มีคุณสมบัติในการเสริมสร้างหัวใจ บำรุงเลือด แก้เวียนศีรษะ แก้ไข้ ผสมกับยาหอม แก้เวียนศีรษะ บำรุงหัวใจ

พิจารณาคุณสมบัติของดอกลำดวน (แห้ง) แล้วเห็นว่าเป็นโรคของผู้สูงอายุ นอกจากนี้ยังใช้เป็นส่วนผสมในยาที่เรียกว่า พิกัดของเกสรเก้าดอก ได้แก่ ดอกมะลิ ดอกพิกุล ดอกบุนนา ดอกสารภี บัว เกสรหลวง ดอกจำปา ดอกกระดังงา ดอกลำเจียก และดอกลำดวน
คนไทยทุกวันนี้หันมาปลูกดอกไม้หอมที่ปรากฏ ชื่อวรรณคดีไทยลำดวนมากขึ้นจึงได้รับความสนใจเพิ่มขึ้นเช่นกัน ในสวนสาธารณะหลายแห่ง ต้นไม้ลำดวนปลูกร่วมกับดอกไม้หอมอื่นๆ ของไทย ตามแหล่งขายไม้ดอกยืนต้นหาพันธุ์ลำดวนได้ไม่ยาก ลำดวนปลูกง่าย. เพียงแค่มีพื้นที่และเวลาให้ความสนใจ ลำดวนจะเติบโตเป็นเพื่อนเธอจนอายุใกล้ และรุ่นต่อๆ ไปอีกด้วย

.
ที่มาข้อมูล