in

รสสุคนธ์ : บริสุทธิ์ หอมหวานปานสุคนธรส

รสสุคนธ์ : บริสุทธิ์ หอมหวานปานสุคนธรส

รสชาติกลมกล่อม บริสุทธิ์ หอมหวาน

“ขนมจีนแม่วัลลากับของเหลวแห่งการให้อภัย
ถั่วงอกคู่กับพริกป่นหัตชาย…”

กวีที่ยกมาข้างต้น เป็นบทเปรียบเทียบของคนไทยภาคกลาง เช่นเดียวกับสำนวน “นกบนฟ้า ปลาในน้ำ” เพียงแค่ทำให้มันซับซ้อนและซับซ้อนมากขึ้นโดยนำคู่ 2 ชุดมารวมกันในรูปแบบศิลปะ และผู้ฟังต้องมีความรู้จากทั้งสองฐานที่นำมารวมกัน คู่แรกหรือฐานแรกมาจากความรู้เรื่องอาหารไทยคือขนมจีนที่กินกับของเหลว และเครื่องเคียงเป็นถั่วงอกและพริกป่น ซึ่งเป็นอาหารไทยยอดนิยมของคนไทยมาช้านาน อีกชุดหนึ่งคือความรู้ที่มาจากวรรณคดีไทยในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น เรื่องราวของพระอภัยมณีของพระสุนทรโวหาร (สุนทรภู่) คือ พระอภัย (มณี) กับนาง (ละวง) วันลาและพระหัตษชัยกับนางสาวเสาวกร แม้ว่าในวรรณกรรม เสาวากรสมรสกับสุดสาคร แต่ด้วยความเหมาะสมของกวีจึงใช้หัสชัยแทนสุดสาคร

กลอนที่ยกมาข้างบนนี้ ไม่รู้ว่าใครแต่งตั้งแต่เมื่อไร ฉันจำได้ว่ามีเพลงลูกทุ่งใช้ขึ้นต้นเนื้อเพลง และได้รับความนิยมมามากพอสมควรเมื่อหลายปีก่อน ผู้เขียนนำกลอนนี้ขึ้นมาเพราะเช้าวันหนึ่งของต้นเดือนธันวาคมปีที่แล้ว ผู้เขียนนั่งอยู่ที่ระเบียงเรือนไทยของมูลนิธิ ลมเย็นพัดมาจากทิศเหนือ สูดกลิ่นหอมของดอกไม้จากซุ้มเถาวัลย์ขนาดใหญ่ที่มีเถาวัลย์ปกคลุมหนาแน่น และมีหลายชนิดที่บานสะพรั่งในขณะนั้น เมื่อมองเข้าไปใกล้ๆ พบว่ากลิ่นหอม ส่วนใหญ่มาจากดอกไม้ที่เป็นช่อดอก ดอกสีขาวจะบานมากขึ้นโดยเฉพาะในฤดูกาลอื่นๆ และต่างจากดอกไม้ชนิดอื่นที่พึ่งพากันซึ่งมักจะบานมากในฤดูฝนหรือในฤดูร้อน บางสายพันธุ์ที่บานหนักในฤดูหนาวมักไม่ค่อยมีกลิ่นหอม

ดอกไม้คล้ายเถาวัลย์ที่ผลิบานและมีกลิ่นหอมมากในฤดูหนาวที่ผู้เขียนพบว่าวันนั้นเป็นกลิ่นหอมของสีขาว ช่อดอกสีขาวบริสุทธิ์หลายช่อกำลังบานสะพรั่ง ท่ามกลางดอกไม้สีม่วงและพวงสีชมพูสดตัดกับสีเขียวชอุ่มของใบ ดูโดดเด่นแถมมีกลิ่นแรงด้วย ผู้เขียนได้นำรสชาติของสีขาวมาเกี่ยวข้องกับบทกวีข้างต้น เพราะคนไทยในภาคกลางเรียกรสชาติของไม้อวบน้ำสีขาวว่ารสชาติของไม้อวบน้ำ และบางครั้งก็เรียกว่าเสาวคอน ซึ่งเป็นชื่อตัวละครในเรื่องพระอภัยมณี

รสสุคนธ์ : กลิ่นหอมและคุณค่าจากป่าไทย
รสฉ่ำมีชื่อทางวิทยาศาสตร์ว่า Tetracera loureiri Pierre อยู่ในวงศ์ Dilleniaceae เป็นไม้เถายืนต้น แข็งแรง เลื้อยคลานตามต้นไม้หรือนั่งร้านได้ดี กิ่งเหนียว เปลือกเถา (ลำต้น) มีสีเขียวเมื่ออ่อน เมื่อแก่แล้วจะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลอมเทา เปลือกบางเรียบ กิ่งอ่อนมีใบเป็นเกล็ดสีน้ำตาลเข้ม เรียงสลับเป็นวงรี วงรี หนาและหยาบ ขอบใบเป็นวงรี ใบค่อนข้างหนาแน่น ทึบแสง สีเขียวเข้ม เส้นเลือดจะใส มีรูปร่างคล้ายลิ้นวัว ประมาณ 4 กว้าง -7 ซม. ยาว 7-16 ซม. ปลายใบมีขนาดใหญ่ โคนใบเรียว ดอกออกเป็นช่อตามซอกใบ และปลายกิ่ง ประกอบด้วยดอกขนาดเล็กสีขาว มีกลีบเลี้ยง 5 กลีบ โค้งงอ 5 กลีบบาง ร่วงง่าย เกสรตัวผู้มีสีขาวเหมือนเกลียวแผ่เป็นพุ่มกลม ลักษณะคล้ายดอกกระถิน ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางดอกประมาณ 0.8 ซม. กลิ่นหอมแรงเช้าถึงเย็น ผลสุกสีแดง รูปทรงกลมเล็ก ข้างในมี 1-2 เมล็ด

รสสุคนธ์เป็นพืชไทยโบราณ พบได้ในป่าธรรมชาติทั้งในป่าสน ป่าเต็งรัง ป่าดิบชื้นทางตอนใต้และตามชายฝั่ง กลิ่นหอมเติบโตได้ดีทั้งในที่ร่ม ในที่แสง และในที่โล่ง สามารถบานได้ปีละหลายครั้ง หากสภาพแวดล้อมเหมาะสม ทนแล้ง จะบานโดยเฉพาะในฤดูหนาว (ธันวาคม-กุมภาพันธ์) รสสุคนธ์ มีหลายชื่อ เช่น สุคนธน์ มะตะเครือ เสาวรส เสาวกร (กรุงเทพฯ) ราดลิ้น (อุบลราชธานี) ป็อดผัดกะพอด (ภาคใต้) ป๊อกเด้ง แหลม (สุราษฎร์ธานี) ท้าวกา. ประดับเลื่อม (ประจวบคีรีขันธ์), โบราณ, อรโคน, ธนากร (ตรัง), ออยออฟ (ปัตตานี) เป็นต้น

ประโยชน์ของกลิ่นอโรมา
ตำราแพทย์แผนไทยที่สืบทอดมาแต่โบราณ ระบุสรรพคุณทางยาของกลิ่นรสด้วย

  • รากและใบ ตำลึงเป็นยารักษาโรคหอบหืด
  • ดอกไม้ ผสมเป็นยาหอม แก้ลม บำรุงหัวใจ

ประโยชน์หลักของกลิ่นหอมที่คนไทยรู้จักกันดีคือเป็นไม้ประดับที่ให้ทั้งความสวยงามและกลิ่นหอม เนื่องจากมีกลิ่นหอม จึงเป็นเถาวัลย์ที่ปลูกง่าย แข็งแรง ทนทาน ต้องการความชื้นน้อย เจริญเติบโตได้ดีทั้งในที่ร่มและกลางแดด ดังนั้นจึงนิยมปลูกเป็นไม้เลื้อยคลุมซุ้มประตู เป็นร่มเงาหรือรั้วที่สวยงาม? เนื่องจากลักษณะเด่นของใบสีเขียวเข้มหนาแน่น เถาวัลย์แข็งแรงและดอกมีกลิ่นหอมตลอดทั้งปี โดยเฉพาะในฤดูหนาวจะหาดอกมีกลิ่นหอมได้ยากและให้กลิ่นหอมแรงในตอนกลางวันด้วย

รสสุคนธ์เป็นพืชไทยที่คนไทยนิยมและรู้จักกันดีมาช้านาน ตัวอย่างเช่น ปรากฏในวรรณคดีรัตนโกสินทร์ตอนต้นหลายเล่ม โดยเฉพาะสุนทรภู่ นอกจากการตั้งชื่อตัวละครในเรื่อง พระอภัยมณี (สาวกร) แล้ว สิงห์ ไกรภพ ยังบรรยายได้สวยงามดังนี้ครับ

“รสชุ่มฉ่ำเหมือนสโคนผงสด มาสร้างรสชาติให้น้องกันให้เข็ดกัน…”

ความหมายของสุนทรภู่ในบทกวีนี้มีสองความหมาย คือ ความหมายของกลิ่นที่เป็นไม้หอม และความหมายของอโรมา เป็นศัพท์เฉพาะที่หมายถึง กลิ่นหอม ดังคำย่อของ ดร.ปราดลา พ.ศ. 2416

“รสฉ่ำ หมายถึง รสดี กลิ่นหอม คือ รสที่หอม” เพราะกลิ่นของน้ำหอมมีความหมายดีทั้งสองความหมาย คนไทยจึงนิยมใช้เรียกชื่อผู้หญิง จากอดีตสู่ปัจจุบัน (รวมถึงคำว่า เสาวคอน) เพราะนอกจากความหมายที่ดีแล้ว ยังเป็นคำหวานอีกด้วย

หากพื้นที่บ้านของนักอ่านท่านใดมีรั้ว โค้ง ที่นั่ง หรือนั่งร้าน และต้องการเถาวัลย์มาปิดบัง ให้คำนึงถึงรสหอมด้วย รับประกันว่าจะได้รับของดี จากชื่อเถาวัลย์เพราะว่าพันธุ์นี้อยู่นานมาก

ขอขอบคุณรูปภาพจาก : Ornamental Plants, Plant Lover’s Guide

.
ที่มาข้อมูล