in

กล้วยไม้ : ดอกฟ้าที่โน้มลงสู่ชาวดิน

กล้วยไม้ : ดอกฟ้าที่โน้มลงสู่ชาวดิน

กล้วยไม้ : ดอกไม้สีฟ้าที่เอนไปทางชาวดิน

กลิ่นหอมของกล้วยไม้
เหมือนเพื่อนที่ใกล้ชิดกับเนื้อหนังเหนือกลิ่นหอม
ลึกซึ้งถึงจิตวิญญาณผ่านการมอบตัว
มอบความหอมพร้อมความดีศรีคำใจ…
รพี ศักริก (2001)

ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2545 ผู้เขียนได้เข้าร่วมงานมงคลที่จัดขึ้นโดยความร่วมมือจากองค์กรพัฒนาเอกชนหลายแห่ง “80 ปี รพีศักดิ์” ซึ่งจัดขึ้นเต็มวาระ ราวๆ วันเกิดปีที่ 80 ของ ศ.รพี ศักดิ์กฤต งานนี้จัดที่บริเวณสวนกล้วยไม้รพีศักดิ์กริชซึ่งถือว่าเป็นสถานที่ที่เหมาะมากเพราะนอกจากจะเป็นอดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการแล้ว รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ อดีตอธิการบดีมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เป็นต้น ได้รับเกียรติเป็น “บิดาแห่งกล้วยไม้ไทย” ตลอดจนเป็นผู้บุกเบิกในการเพาะปลูกและปรับปรุงพันธุ์กล้วยไม้ในประเทศไทยจากพืชที่รู้จักในหมู่ขุนนางเพียงไม่กี่คนจนกลายเป็นธุรกิจขนาดใหญ่สำหรับเกษตรกรไทย ปัจจุบันชื่อเสียงด้านกล้วยไม้ของศาสตราจารย์รพีศักดิ์กริชไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในประเทศไทยและเอเชียเท่านั้น แต่เป็นที่รู้จักและยอมรับ เป็นที่เคารพไปทั่วโลก ในวาระปีใหม่อันเป็นมงคลนี้ พ.ศ. 2546 ข้าพเจ้าขอนำเรื่องราวของกล้วยไม้มานำเสนอในคอลัมน์ “ต้นไม้และหญ้า” เพื่อเฉลิมฉลองวาระนี้ 80 ปี รพี ศักริก และเครื่องหมายแสดงความเคารพในความเมตตาของผู้เขียน มาตลอดเวลาที่ฉันรู้จักคุณ

กล้วยไม้ : ช้างเผือกจากป่า
กล้วยไม้เป็นชื่อของพืชในตระกูล Orchidaceae ประกอบด้วยประมาณ 800 สกุล (สกุล) และประมาณ 35,000 สปีชีส์ (สปีชีส์) ในธรรมชาติจะพบกล้วยไม้ ส่วนใหญ่อยู่ในเขตร้อน รองลงมาคือกึ่งเขตร้อน
กล้วยไม้เป็นพืชลำต้น นุ่มไม่มีไม้เนื้อแข็งเหมือนต้นไม้อื่นๆ เป็นพืชใบเลี้ยงเดี่ยว ข้ามปี และอาจเติบโตบนพื้นดิน หรืออาศัยอยู่บนต้นไม้อื่นแต่ไม่ใช่พืชกาฝาก เพราะรากกล้วยไม้ไม่ดูดอาหารจากต้นไม้ที่เกาะเกาะ แต่รากของกล้วยไม้ดูดน้ำจากอากาศและผลิตอาหารเองจากสิ่งแวดล้อมหรือเชื้อราที่อาศัยอยู่ในราก กล้วยไม้ส่วนใหญ่จะขยายตัวในแนวนอนโดย กำลังแตกหน่อ ลำต้นมักมีใบเป็นช่วงๆ เช่น ข้อต่อหรือก้านไผ่ กล้วยไม้บางชนิดมีลำต้นเดียว และเติบโตในแนวตั้งโดยยืดให้สูงขึ้นเรื่อย ๆ กล้วยไม้อาจจะเป็นดอกเดี่ยวหรือช่อ ขนาดดอกละ 0.2-38 ซม. ดอกกล้วยไม้ส่วนใหญ่มีลักษณะทั่วไป คือ กลีบบน 3 กลีบ กลีบล่าง 2 กลีบ และกลีบกลางซึ่งเกิดจากกลีบล่างหนึ่งกลีบ ส่วนใหญ่มีเกสรตัวผู้เพียง 1 อัน น้อยกว่า มี 2 ​​ต้น. เมื่อปฏิสนธิแล้ว กล้วยไม้จะมีเมล็ดขนาดเล็กมาก อาจมีมากถึง 2 ล้านเมล็ดต่อผล (ฝัก) ซึ่งเมื่อฝัก (ผล) เติบโตเต็มที่ก็จะแตกออก เมล็ดกล้วยไม้ปลิวไปตามลม เมล็ดกล้วยไม้ต้องการความช่วยเหลือจากเชื้อราบางชนิดในการงอกและหาอาหารในสภาพธรรมชาติ แต่เมื่อเพาะเลี้ยงในวุ้น มันสามารถงอกและเติบโตได้ดี
รูปร่างของลำต้น ใบ และดอกของกล้วยไม้แต่ละชนิดมีความหลากหลาย หลายอย่างแตกต่างกันมาก รวมทั้งสีและกลิ่นก็เหมือนกัน ในกล้วยไม้แต่ละประเภทนั้นยังมีสายพันธุ์ย่อยที่หลากหลาย แม้จะกำจัดกล้วยไม้ชนิดต่างๆ ออกไปก็ตาม ในการข้ามไปสู่พันธุ์ลูกผสม (hybrid) ยิ่งได้กล้วยไม้ใหม่ๆ มากขึ้น กล้วยไม้ที่ไม่มีที่สิ้นสุดเป็นไม้ดอกที่น่าสนใจและมีค่า โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำหรับมนุษย์
พ่อพันธุ์แม่พันธุ์นำกล้วยไม้ประเภทต่างๆ จากป่าปลูกและคัดเลือกพันธุ์จนได้สวยงาม และได้ปรับตัวให้เข้ากับสภาพที่อยู่อาศัยที่แตกต่างจากบ้านเกิดเดิมมาหลายร้อยปีโดยเริ่มจากประเทศที่พัฒนาแล้ว เช่นประเทศต่างๆ ในยุโรปและได้แพร่ขยายสู่ประเทศไทยในสมัยรัชกาลที่ 5 หลังจากที่เสด็จเยือนยุโรป ตามบันทึกของชนชั้นสูงของไทยในสมัยนั้น เช่น พระราชวงศ์ ข้าราชการระดับสูง นักเรียนต่างชาติ เป็นต้น สั่งกล้วยไม้ชนิดต่างๆ เข้ามาจากยุโรปตั้งแต่ปี พ.ศ. 2423 นับจากนี้เป็นต้นไปเป็นเวลา 123 ปีแล้วที่ผู้สั่งซื้อกล้วยไม้ต่างชาติรายแรกเข้ามาในประเทศไทยคือนายเฮนรี่อลาบาสเตอร์ (สกุล Alabaster) ดำรงตำแหน่ง สราญรมย์ ปาร์ค ผู้จัดการ กล้วยไม้สกุลแรกที่เข้ามาคือ แคทลียา sp. กล้วยไม้สกุล.

นอกจากยุโรปแล้ว กล้วยไม้ยังนำเข้าจากฟิลิปปินส์และสิงคโปร์อีกด้วย ซึ่งเป็นอาณานิคมของประเทศมหาอำนาจในขณะนั้น กล้วยไม้เป็นพืชหายาก ราคาแพง นิยมปลูกกันในหมู่ชนชั้นสูงเท่านั้น หนังสือเรียนวัฒนธรรม กล้วยไม้ไทยเล่มแรก เรียบเรียงโดย สมเด็จพระเจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์วรพินิจ จัดพิมพ์ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2460 ในหัวข้อ “สมุดเล่นกล้วยไม้”
จากชื่อเรื่องในตำรากล้วยไม้ไทยเล่มแรกได้ชี้ให้เห็นถึงสถานะของกล้วยไม้ในสมัยนั้นว่า “ของเล่น“ชนชั้นสูงในสังคมก็เปรียบเสมือนการเล่นเครื่องลายคราม

การปลูกกล้วยไม้ในประเทศไทยยังจำกัดอยู่เฉพาะบางกลุ่มเท่านั้น ขุนนางอยู่มาอย่างยาวนานจนถึงปี พ.ศ. 2483 เมื่อศาสตราจารย์ระพีศักดิ์ริกเริ่มสนใจกล้วยไม้ มันยังอยู่ในสภาพเดิม คุณได้สะท้อนภาพข้อจำกัดของการปลูกกล้วยไม้ ขณะนั้นในบทความชื่อ Orchid Flower in the Heart (1994) ระบุว่า…” คนในกลุ่มรวยและมียศดีเล่นกล้วยไม้ในรั้วบ้านและเพื่อนร่วมงานซึ่งถูกปิดกั้นอย่างแน่นหนาและรูปแบบการเล่นยังคงสะท้อนภาพ ทำให้คนรู้สึกว่ากล้วยไม้เป็นของเล่นสำหรับคนที่มีเงินและผู้ที่มียศ แค่ศักดิ์…”

วิถีชีวิตของศาสตราจารย์รพีศักดิ์กริชตั้งแต่ปี พ.ศ. 2483 เป็นต้นมา ได้เน้นการพัฒนากล้วยไม้ในประเทศไทยจากคุณสมบัติเฉพาะของขุนนางให้เป็น…” ค่านิยมถูกปล่อยสู่เพื่อนมนุษย์ที่มีสภาพความเป็นอยู่อีกด้านหนึ่ง จนถึงมือชาวนาที่ยังยากจนและเพื่อชีวิตลูกที่ยังวิ่งอยู่บนทางเท้า เพื่อขายหาเลี้ยงชีพ…”

นอกจากจะทำกล้วยไม้ของคนไทยทั่วไปให้เข้าถึง และชื่นชมจากทุกคนแล้วเข้าป่าไปหากล้วยไม้พื้นเมืองของไทย ปลูกฝังและพัฒนาให้มีคุณค่ามากขึ้น เป็นการมีส่วนสนับสนุนให้อุตสาหกรรมกล้วยไม้ไทยไม่ว่าจะเป็นกล้วยไม้สกุลช้าง (Rhynchostylis) นารี (ปะ-ฟีโอปีดิลุม) หรือ แวนด้า (แวนด้า) ที่เป็นของประเทศไทย เช่น ฟ้ามุ่ย ซึ่งมีกลีบดอกในตาข่ายสีม่วงสวยงาม เป็นที่มาของสีสันของการบินไทย เป็นต้น

ประโยชน์ของกล้วยไม้
กล้วยไม้เป็นไม้ดอกที่สำคัญชนิดหนึ่งของโลก ดอกกล้วยไม้ มูลค่าซื้อขายทั่วโลกหลายหมื่นล้านบาทต่อปี ไทยเองส่งดอกกล้วยไม้ไปขายต่างประเทศปีละหลายพันล้านบาท และนับวันมูลค่าจะเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ นอกจากนี้กล้วยไม้ยังส่งออกเป็นกระถางพร้อมดอกไม้และต้นไม้ หรือส่งกล้าไม้จากเมล็ดไปขายยกขวดสะดวกและมีปริมาณมาก เกษตรกรไทยถือเป็นกลุ่มเพาะพันธุ์และเพาะพันธุ์กล้วยไม้ชั้นนำของโลกเคียงข้างประเทศ พัฒนาที่เริ่มปลูกกล้วยไม้มาก่อนหลายประเทศ

ในด้านการปลูกดอกไม้ที่ไม่หวังผลตอบแทนทางเศรษฐกิจ กล้วยไม้สามารถตอบสนองรสนิยมของผู้ปลูกได้หลากหลายเพราะมีพันธุ์ให้เลือกหลากหลายทั้งรูปทรงการปลูก ฤดูปลูก – ฤดูออกดอก สี ขนาด และกลิ่น เป็นต้น กล้วยไม้มีศักยภาพในการผสมพันธุ์ เพื่อตอบสนองความต้องการใหม่ๆ ได้เป็นอย่างดี เรียกได้ว่าไม่มีที่สิ้นสุด เราทุกคนอาจสร้างกล้วยไม้สายพันธุ์ใหม่ ตามรสนิยมของเรา แทบไม่ซ้ำกับต้นฉบับเลย

กลิ่นกล้วยไม้ก็มีค่าเช่นกัน ไม่แพ้ความงามของดอกไม้อีกด้วย ตัวอย่างน้ำหอมจากกล้วยไม้อุดรซันไชน์ เป็นต้น หรือในอุตสาหกรรมระดับโลก กลิ่นหอมที่รู้จักกันในนามวานิลลา (Vanilla) ที่เราคุ้นเคยจากไอศกรีมนั้นมาจากฝัก (ผลไม้) ของกล้วยไม้วานิลลา (Vanilla sp.) .

กล้วยไม้บางชนิดใช้ทำยา บางชนิดใช้ทำเครื่องดื่ม และบางชนิดสามารถนำไปประกอบอาหารได้ หรือบางชนิดก็มีไสยศาสตร์หรือไสยศาสตร์ในท้องถิ่นอีกด้วย
กล้วยไม้ชั้นแนวหน้าสามารถสอนมนุษย์ถึงความจริงของชีวิต ดังที่ศาสตราจารย์รพี ศักดิ์กฤต เขียนไว้ว่า…..
ไม่ว่าตั้งใจจะทำอะไร ถ้ามาจากวิญญาณ แน่วแน่และมั่นคงอยู่ได้ตลอดไป เขารู้และเข้าถึงความจริงของชีวิตอื่น อื่น ๆ ตามธรรมชาติ … “(2537)

.
ที่มาข้อมูล